2026-cı ilin fevralında Vaşinqtonda baş vermiş hadisə və onun ABŞ-Azərbaycan strateji münasibətlərinə təsiri

2026-cı ilin fevralında Vaşinqtonda Prezident İlham Əliyevin mühafizəsi ilə azərbaycanlı fəallar arasında baş verən qarşıdurma ABŞ-Azərbaycan münasibətlərinə xələl gətirib. Konqresmenlər Stiv Koen və Robert Aderholt zorakılığı tənqid edərək, Amerika hüquqlarının pozulması ilə bağlı təhqiqat aparılmasını tələb ediblər. Etirazçılar xəsarət aldıqlarını bildirsələr də, Azərbaycan mediası hadisənin regionda sabitliyi pozmaq üçün qurulmuş bir "Rusiya planı" olduğunu iddia edib. Mühafizə personalı hüquqi problemlərdən yayınmaq üçün təcili olaraq ABŞ-dan Bakıya aparılıb. Hadisə həmçinin Əliyevin mühafizə xidməti ilə digər regional liderlərin təcrübələri arasındakı fərqləri ön plana çıxarıb.

Prezident Əliyevin səfəri Azərbaycanı əsas vasitəçi kimi tanıtmaq məqsədilə Qəzza Sülh Şurasının işə salınması ətrafında planlaşdırılmışdı. Lakin "Waldorf Astoria" otelində baş verən təhlükəsizlik hadisəsi diqqəti diplomatik protokola və səlahiyyətlərin aşılmasına yönəltdi.

Münaqişə Azərbaycanın Prezident Təhlükəsizlik Xidməti və siyasi məhbusların azad edilməsini tələb edən azərbaycanlı dissidentlər arasında baş verib. Mühafizə dəstəsinin hərəkətləri bütün dünyada nümayiş etdirilən fiziki toqquşmalarla nəticələnib.

Həbsdə olan siyasətçinin oğlu Rəhim Yaqublunun üzünə və qarnına zərbələr endirildiyi, paltarının cırıldığı bildirilir. Adil Əmrahlı isə mühafizədən qaçarkən xəsarət alıb. Digər etirazçılar da hücuma məruz qaldıqlarını bildiriblər ki, bu da Bakının "təhlükəsizlik mədəniyyəti" ilə ABŞ qanunları arasındakı ziddiyyətlər barədə narahatlıq yaradıb.

Hadisə səfər edən liderlərin diplomatik təhlükəsizliyi ilə ABŞ-ın konstitusiya hüquqları arasındakı balans barədə suallar doğurur. Xarici nümayəndə heyətləri mühafizə gözləsələr də, ABŞ torpağında fərdlərin hüquqlarını poza bilməzlər.

ABŞ dinc toplaşmaq və söz azadlığına üstünlük verir, Azərbaycan isə etirazçıları təhdid kimi görərək öz hərəkətlərinin prezidentin təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədi daşıdığını iddia edib.

ABŞ Məxfi Xidməti və Vaşinqton polisi ilkin münaqişəyə müdaxilə etməyiblər, çünki onların xarici mühafizəçilərə söz azadlığını boğmaqda kömək etmələri qadağandır. Hazırda Dövlət Departamenti və Prokurorluq məsələyə cəlb olunub ki, bu da rəsmi hüquqi araşdırmaya səbəb ola bilər.

"Washington Post" qəzetinin bu mövzunu işıqlandırması ənənəvi olaraq Bakını dəstəkləyən konqresmenlər Koen və Aderholtun hərəkətləri tənqid edən bəyanatla çıxış etməsinə gətirib çıxarıb.

Konqres tam təhqiqat aparılmasını, ABŞ prinsiplərinə riayət olunmasını və gələcəkdə oxşar hadisələrin qarşısının alınmasını tələb edib. Bu, Əliyevin təhlükəsizlik protokollarını müdafiə etməyi çətinləşdirib.

Azərbaycan nümayəndə heyəti hüquqi problemlərdən qaçmaq üçün mühafizə personalını sürətlə ərazidən uzaqlaşdırıb. Fərid Əsgərovun rəhbərliyi altında dörd nəfər ayrı bir reyslə təxliyə edilib və təyyarə İslandiyada məcburi eniş edib. Uçuş marşrutunu gizlətmək cəhdi daha çox sual doğurub.

Azərbaycan mediası etirazlarda Rusiyanı günahlandırıb, onları bir təyyarə qəzası ilə əlaqələndirib və dövləti sarsıtmaq planı olduğunu iddia edib.

Etirazçılar Rusiya agenti olduqlarını təkzib edərək məqsədlərinin demokratik Azərbaycan və siyasi məhbusların azadlığa buraxılması olduğunu bildiriblər. Rəsmi Bakının irəli sürdüyü bu "Rusiya izi" versiyası ABŞ-ın vətəndaş azadlıqları ilə bağlı narahatlıqlarını görməzdən gəldiyi üçün səmərəsiz hesab olunur.

Hadisə ABŞ-Azərbaycan münasibətlərini və Qəzza Sülh Şurasını gərginləşdirib. Sammitin büdcəsi artıq şübhə altındadır və Əliyevin regional nüfuzuna xələl gəlib.

Gələcək səfərlərdə Azərbaycan daha sərt təhlükəsizlik protokolları ilə üzləşə bilər və hadisədə iştirak edənlər üçün viza qadağaları gözlənilir. Konqresdəki "Azərbaycan üzrə işçi qrupu" (Azerbaijan Caucus) artıq etibarlı müttəfiq deyil və gələcək əməkdaşlıq insan haqları sahəsindəki irəliləyişdən asılı ola bilər. Vaşinqton hadisəsi ABŞ üçün Azərbaycanın təhlükəsizlik protokollarının hüdudlarını müəyyən etdi.