Azərbaycanın 2025-ci il Amnistiya Aktı: Ümid, yoxsa skeptisizm üçün səbəb?

Dekabrın 19-da Azərbaycan parlamenti — Milli Məclis "Konstitusiya və Suverenlik İli münasibətilə amnistiya elan edilməsi haqqında" amnistiya aktını təsdiqləyib. Prezident İlham Əliyev bu təşəbbüsü milli suverenlik mövzusuna həsr olunmuş 2025-ci ili qeyd etmək üçün irəli sürüb. Dörd ay ərzində icra ediləcək qanun rəsmilər tərəfindən ölkə tarixinin ən böyük hüquqi bağışlanma aktlarından biri kimi xarakterizə olunur.

Bu aktın 20 mindən çox insana şamil ediləcəyi gözlənilir. Təxminən 5000 məhbus azadlığa buraxıla bilər, daha 3000 nəfərin isə cəza müddəti azaldıla bilər. Həbsxanadan kənarda isə təxminən 7000 insanın azadlıq məhdudiyyəti götürülə bilər, 4000-ə yaxın şəxs şərti cəzadan azad edilə bilər və 1000-dən çox insan cinayət məsuliyyətindən tamamilə yayına bilər.

Amnistiya münaqişələr zamanı Azərbaycana xidmət etmiş şəxslərə fokuslanır. Bura ölkənin suverenliyi uğrunda döyüşənlər, şəhid və itkin düşmüş şəxslərin ailə üzvləri, mülki əhaliyə qarşı hərbi əməliyyatlar nəticəsində əlil olmuş şəxslər, qadınlar, 60 yaşdan yuxarı şəxslər və cinayət törədərkən yetkinlik yaşına çatmayanlar daxildir. Az ağır cinayətlərdə təqsirli bilinən və ya ehtiyatsızlıqdan cinayət törədənlərə də güzəştlər edilə bilər.

Lakin bu böyük rəqəmlərə baxmayaraq, hüquqşünaslar və insan haqları müdafiəçiləri akta şübhə ilə yanaşırlar. Vəkil Fariz Namazlı bildirir ki, məhbusların əksəriyyəti ağır cinayətlərdə ittiham olunur, bu amnistiya isə onları əsasən istisna edir. Ağır ittihamlarla üzləşənlər yalnız cəzalarının bitməsinə bir ildən az vaxt qaldıqda bu aktdan yararlana bilərlər. Namazlı qeyd edir ki, bu akt əvvəlki amnistiyalara bənzəyir və həbsxanalardakı sıxlıq problemini həll etmir. O həmçinin əlavə edib ki, böyük şəhərlərdə ağır cinayət işlərinin sayı az ağır işlərdən qat-qat çoxdur, ona görə də gözlənilən kütləvi azadlığa buraxılma göründüyü qədər böyük olmaya bilər.

Aktın məqsədi də sual altındadır. Komitə sədri Zahid Oruc deyir ki, qanun ittihamları amnistiyaya uyğun gələn hər kəsə, hətta istintaq altında olanlara da şamil edilir. Lakin "III Respublika Platforması"ndan Araz Əliyev kimi vətəndaş cəmiyyəti üzvləri buna inanmırlar. Tənqidçilər iddia edirlər ki, hökumət siyasi məhbusları, jurnalistləri və ya fəalları azad etməyi planlaşdırmır, çünki onlar adətən aktın əhatə etmədiyi ağır ittihamlarla üzləşirlər. Cəza müddətinin sonuna yaxınlaşan bəzi şəxslər vaxtından əvvəl azad edilə bilər, lakin bir çox fəallar hesab edir ki, bu akt hökumətin siyasi rəqibləri ilə rəftarını dəyişməyəcək.