İran Etirazları: Ölkə Böhran Həddində

İran küçələri qeyri-adi bir xaosun şahidi olur. Başlanğıcda iqtisadi məsələlərə görə başlayan hökumət əleyhinə etirazlar, İslam Respublikasının 40 illik hakimiyyətinə qarşı birbaşa çağırışa çevrilib. Dekabrın sonunda qiymətlərin artması və rialın dəyərdən düşməsi ilə bağlı regional qəzəb kimi başlayan etirazlar qısa müddətdə ölkənin bütün 31 əyalətinə yayıldı. Tehranın reaksiyası sürətli və sərt olub; məlumatlara görə, təhlükəsizlik qüvvələrinə etirazları dayandırmaq üçün döyüş sursatından istifadə etmək əmri verilib.

Artan Ölüm Sayı

Ölkə daxilində internet və telefon xidmətləri demək olar ki, tamamilə kəsildiyi üçün zorakılığın nə dərəcədə ağır olduğunu bilmək çətindir. Lakin ilkin rəqəmlər həyəcanvericidir. Rəsmilər ölümlərin terrorçular tərəfindən törədildiyini iddia etsə də, müstəqil hesabatlar və tibbi personal fərqli bir mənzərə təqdim edir. Tehranda adının açıqlanmasını istəməyən bir həkim, paytaxtın cəmi altı xəstəxanasında təxminən 217 ölüm halı qeydə alındığını və qurbanların çoxunun canlı sursatla vurulmuş gənclər olduğunu bildirib. İnsan haqları qrupları ümumi ölüm sayının 500-dən çox olduğunu təxmin edir, bəziləri isə bu rəqəmin minlərlə ola biləcəyini düşünür. Minlərlə insan həbs edilib və məhkəmələr etirazçıları "Allaha qarşı düşmənçilik"də (məharibə) ittiham edərək ölüm hökmü ilə hədələyirlər.

İqtisadi Problemlərdən Siyasi Dəyişiklik Çağırışlarına

Etirazlar 40%-lik inflyasiya və davamlı su və enerji çatışmazlığı səbəbindən başlasa da, küçələrdəki mesaj artıq köklü dəyişiklik istəyinə çevrilib. Etirazçılar indi Ali Rəhbər Ayətullah Əli Xameneyi əleyhinə şüarlar səsləndirirlər. Xameneyi bu iğtişaşları xarici terror şəbəkələrinin işi və ABŞ-ın müdaxiləsi kimi qiymətləndirərək rədd edib və hökumətin geri çəkilməyəcəyini vurğulayıb. Etirazların bu qədər intensiv olmasına baxmayaraq, ekspertlər hökumətin təhlükəsizlik qüvvələrinin vahid qaldığını qeyd edirlər. Tarix göstərir ki, təhlükəsizlik blokunda parçalanma olmasa, hökumət güc tətbiq etməklə hakimiyyətini qoruya bilər.

Beynəlxalq Narahatlıq və Artan Gərginlik

Dünya ictimaiyyəti artan narahatlıqla reaksiya verir. ABŞ öz vətəndaşlarından nüvə obyektlərinə zərbələr ehtimalı barədə xəbərdarlıq edərək İranı dərhal tərk etmələrini istəyib. Prezident Donald Tramp etirazçılara dəstəyini ifadə edib və xəbərdarlıq edib ki, daha çox mənasız qətllər Vaşinqtonun hərbi reaksiyasına səbəb ola bilər. Bir neçə Avropa ölkəsi diplomatik heyətini təxliyə edir və ya öz vətəndaşlarına ölkəni tərk etməyi tapşırır.

Regional Təsirlər

Azərbaycan kimi qonşu ölkələr çətin vəziyyətlə üzləşiblər. İranın şimalında böyük bir etnik azərbaycanlı əhalisinin olması ilə bağlı ortaq mədəni köklər mövcud olsa da, Tehranda sistemin çökməsi ehtimalı qaçqın böhranı və xaos qorxusunu artırır. Hazırda Azərbaycan hökuməti ehtiyatlı davranır.

Mövcud vəziyyət 1979-cu il inqilabından bəri İran hökuməti üçün ən böyük sınaqdır. Bunun rəhbərliyin dəyişməsi ilə, yoxsa daha sərt nəzarətlə nəticələnəcəyi İran xalqının mübarizəni davam etdirib-etdirməyəcəyindən asılıdır. Hökumətin reaksiyasına baxmayaraq, onlar təzyiqi davam etdirəcəklərmi?